महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी विभागामार्फत राबवली जाणारी “गोपीनाथ मुंडे शेतकरी अपघात सुरक्षा सानुग्रह अनुदान योजना” ही राज्यातील शेतकरी व त्यांच्या कुटुंबासाठी एक अत्यंत महत्त्वाची सामाजिक सुरक्षा योजना आहे.
पूर्वी ही योजना खासगी विमा कंपन्यांमार्फत राबवली जात होती. परंतु, दाव्यांच्या मंजुरीमध्ये होणारा विलंब व अडचणी लक्षात घेऊन राज्य शासनाने विमा कंपनीची मध्यस्थी पूर्णपणे काढून टाकली आहे. आता ही योजना संपूर्णपणे राज्य शासनाच्या निधीतून (सव्वादोनशे कोटींहून अधिक) थेट सानुग्रह अनुदान स्वरूपात राबवली जात आहे.
योजनेचे प्रमुख वैशिष्ट्य व स्वरूप
शेतीकाम करताना किंवा दैनंदिन जीवन जगत असताना अपघात होऊन शेतकऱ्याचा मृत्यू झाल्यास अथवा कायमस्वरूपी अपंगत्व आल्यास त्याच्या कुटुंबावर आर्थिक संकट कोसळते. अशा परिस्थितीत कुटुंबाला तात्काळ आर्थिक मदत पुरवणे हा या योजनेचा मुख्य उद्देश आहे.
- २४ तास सुरक्षा कवच: ही योजना वर्षातील ३६५ दिवस आणि दिवसाचे २४ तास लागू असते.
- थेट बँक खात्यात मदत: योजनेअंतर्गत मंजूर झालेली रक्कम थेट लाभार्थ्याच्या किंवा त्यांच्या वारसाच्या बँक खात्यात वर्ग केली जाते.
मिळणारे आर्थिक सहाय्य (अनुदान रक्कम)
| अपघाताचे स्वरूप | मिळणारी मदत रक्कम |
| अपघाती मृत्यू झाल्यास | ₹ २,००,०००/- |
| दोन्ही डोळे, दोन्ही हात किंवा दोन्ही पाय निकामी झाल्यास | ₹ २,००,०००/- |
| एक डोळा व एक अवयव (हात/पाय) निकामी झाल्यास | ₹ २,००,०००/- |
| एक डोळा किंवा एक अवयव (हात/पाय) कायमचा निकामी झाल्यास | ₹ १,००,०००/- |
पात्रता आणि निकष
- १. वयोमर्यादा: अपघातग्रस्त शेतकरी/सदस्य यांचे वय १० ते ७५ वर्षे दरम्यान असावे.
- २. खातेदार शेतकरी: ७/१२ उताऱ्यानुसार नोंद असलेला महसूल नोंदीतील शेतकरी.
- ३. कुटुंबातील एक सदस्य: ७/१२ वर नाव नसले तरीही शेतकऱ्याच्या कुटुंबातील कोणताही १ सदस्य (आई, वडील, पती/पत्नी, मुलगा, अविवाहित मुलगी) या योजनेच्या लाभासाठी पात्र ठरतो.
योजनेअंतर्गत समाविष्ट असणारे अपघात
या योजनेअंतर्गत खालील अपघातांमुळे झालेला मृत्यू किंवा अपंगत्व ग्राह्य धरले जाते:
- सर्पदंश, विंचूदंश व हिंस्त्र प्राण्यांचा हल्ला
- विजेचा धक्का लागणे किंवा वीज पडून झालेला मृत्यू
- पाण्यात बुडून मृत्यू किंवा औषधे/कीटकनाशके हाताळताना झालेली विषबाधा
- रस्ता व रेल्वे अपघात
- उंचावरून पडून झालेला अपघात
- नक्षलवादी हल्ला, दंगल किंवा खून
योजनेतील अपवाद (योजनेचा लाभ न मिळणारी कारणे):
आत्महत्या किंवा आत्महत्येचा प्रयत्न, अमली पदार्थांच्या/दारूच्या प्रभावाखाली झालेला अपघात, कायद्याचे उल्लंघन करून गुन्हेगारी करताना झालेला अपघात, नैसर्गिक मृत्यू किंवा पूर्वश्रमीचे अपंगत्व यासाठी ही योजना लागू नाही.
आवश्यक कागदपत्रे
- अपघातग्रस्ताचा ७/१२ उतारा व ८-अ उतारा
- मृत्यूचा दाखला (मृत्यू झाल्यास)
- तलाठ्याकडील गाव नमुना ६-क नुसार मंजूर वारस नोंद
- वय दर्शवणारा पुरावा (शाळा सोडल्याचा दाखला / आधार कार्ड / मतदान कार्ड)
- प्रथम माहिती अहवाल (FIR), घटनास्थळ पंचनामा व इन्क्वेस्ट पंचनामा
- पोस्टमार्टम (PM) रिपोर्ट किंवा व्हिसेरा अहवाल (आवश्यकतेनुसार)
- अपंगत्वाच्या बाबतीत जिल्हा शल्यचिकित्सकांचे अपंगत्व प्रमाणपत्र
अर्ज प्रक्रिया व अंमलबजावणी
- १. वेळमर्यादा: अपघात घडल्यापासून ३० दिवसांच्या आत प्रस्ताव सादर करणे बंधनकारक आहे.
- २. ऑनलाइन अर्ज: राज्य शासनाच्या MahaDBT Portal (महाडीबीटी) द्वारे किंवा संबंधित तालुका कृषी अधिकारी कार्यालयामध्ये ऑफलाइन प्रस्तावाद्वारे अर्ज करता येतो.
- ३. समितीद्वारे मंजुरी: अर्जाची छाननी करण्यासाठी तहसीलदार यांच्या अध्यक्षतेखाली तालुकास्तरीय समिती गठीत करण्यात आली आहे. ही समिती कागदपत्रांची पडताळणी करून तातडीने मदत मंजूर करते.