ग्रामीण भागातील मुली आणि महिलांच्या वैयक्तिक स्वच्छतेकडे लक्ष देणे आणि मासिक पाळीच्या काळात आरोग्यदायी साधनांचा वापर वाढवणे या उद्देशाने महाराष्ट्र शासनाने ‘अस्मिता योजना’ सुरू केली आहे. ग्रामीण भागातील शाळांमध्ये शिकणाऱ्या किशोरी मुलींना अत्यंत सवलतीच्या दरात उच्च दर्जाचे सॅनिटरी नॅपकिन्स (पॅड्स) उपलब्ध करून देणे हे या योजनेचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे.
अस्मिता योजनेचे मुख्य उद्दिष्ट
- आरोग्य व स्वच्छता जागृती: ग्रामीण भागातील मुलींना मासिक पाळीच्या काळात संसर्गापासून वाचवणे आणि सुदृढ आरोग्यासाठी सॅनिटरी पॅड्सचा वापर वाढवणे.
- शाळेतील उपस्थिती वाढवणे: मासिक पाळीच्या दिवसांत योग्य साधनांअभावी मुलींची शाळेतील गैरहजेरी रोखणे.
- आर्थिकदृष्ट्या परवडणारे दर: बाजारात महाग मिळणारे सॅनिटरी पॅड्स ग्रामीण भागातील मुलींच्या आवाक्यात आणणे.
- महिला सक्षमीकरण: महिला बचत गटांना (SHGs) पॅड्सच्या वितरणाचे काम देऊन रोजगार उपलब्ध करून देणे.
योजनेचे स्वरूप आणि प्रमुख लाभ
| घटक | माहिती / निकष |
| लाभार्थी वयोगट | ११ ते १९ वर्षे (जिल्हा परिषद शाळांमधील किशोरी मुली) आणि ग्रामीण महिला |
| दर (शाळकरी मुलींसाठी) | ८ सॅनिटरी नॅपकिन्सचा एक पॅक केवळ ₹५ मध्ये (बाजारभाव ~₹२०) |
| दर (ग्रामीण महिलांसाठी) | ८ सॅनिटरी नॅपकिन्सचा पॅक ₹२४ मध्ये |
| नोडल एजन्सी | महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियान (UMED – MSRLM) |
अंमलबजावणी आणि वितरणाची पद्धत
- महिला बचत गटांचा सहभाग: ग्रामीण भागातील स्वयंसाहाय्यता महिला बचत गटांमार्फत हे पॅड्स शाळांपर्यंत आणि थेट महिलांपर्यंत पोहोचवले जातात.
- अस्मिता मोबाईल ॲप: डिजिटल प्रणालीद्वारे वितरणाची नोंद ठेवण्यासाठी ‘अस्मिता ॲप’ची निर्मिती करण्यात आली आहे.
- भारतीय टपाल विभागाची मदत: ‘अस्मिता प्लस’ अभियानांतर्गत बचत गटांपर्यंत पॅड्स वेळेवर पोहोचवण्यासाठी पोस्ट विभागाशी भागीदारी करण्यात आली.
अस्मिता योजनेचे लेटेस्ट अपडेट्स
- १. १ रुपयात पॅड देण्याचा राज्य सरकारचा प्रस्ताव:
- राज्य सरकारने अस्मिता योजनेची व्याप्ती वाढवण्याचा आणि शाळकरी मुलींना केवळ १ रुपयात ८ पॅड्सचा संच उपलब्ध करून देण्याचा विचार व नियोजन सुरू केले आहे.
- २. निधीची तरतूद:
- या योजनेच्या पुनरुज्जीवन आणि विस्तारासाठी राज्य अर्थसंकल्पात ₹१०० कोटींची तरतूद करण्यात आली आहे.
- ३. शहरी भागातील झोपडपट्टी भागांत विस्तार:
- केवळ ग्रामीण भागच नव्हे, तर शहरी भागातील अल्प उत्पन्न गटातील मुली आणि महिलांपर्यंत ही योजना विस्तारण्याचे नियोजन आहे.
निष्कर्ष
‘अस्मिता योजना’ ही केवळ सॅनिटरी नॅपकिन वाटपाची योजना नसून, ग्रामीण भागातील पारंपरिक गैरसमज दूर करून महिलांच्या आरोग्याचा पाया भक्कम करणारी एक सामाजिक क्रांती ठरली आहे. सवलतीच्या दरातील पॅड्स आणि बचत गटांचा सहभाग यामुळे या योजनेने ग्रामीण महाराष्ट्रातील मुलींचे शिक्षण आणि आरोग्य या दोन्ही घटकांना मोठे बळ दिले आहे.