सरकारी योजनांचे पैसे मिळवण्यासाठी सध्या KYC (Know Your Customer) ही अत्यंत महत्त्वाची प्रक्रिया बनली आहे. अनेक वेळा सर्व कागदपत्रे देऊनही केवळ ‘केवायसी’ अपूर्ण असल्यामुळे लाभार्थ्यांच्या खात्यात पैसे जमा होत नाहीत. खालील लेखात आपण जाणून घेऊया की KYC म्हणजे काय आणि ती अपूर्ण असल्यास पैसे का अडकतात.
KYC अपूर्ण असल्यामुळे सरकारी योजनांचे पैसे का अडकतात?
केंद्र आणि राज्य सरकार सध्या DBT (Direct Benefit Transfer) म्हणजेच ‘थेट लाभ हस्तांतरण’ या प्रणालीचा वापर करते. या प्रणालीमध्ये पैसे कोणत्याही मध्यस्थाशिवाय थेट लाभार्थ्याच्या बँक खात्यात जमा केले जातात. पण जर तुमचे KYC पूर्ण नसेल, तर या प्रक्रियेत अडथळे येतात.
१. ‘आधार’ आणि बँक खाते लिंकिंग (NPCI Seeding)
सरकारी योजनांचे पैसे बँक खाते क्रमांकावर नाही, तर तुमच्या आधार क्रमांकावर पाठवले जातात. जर तुमचे बँक खाते आधारशी लिंक नसेल किंवा ते NPCI (National Payments Corporation of India) सर्व्हरवर ‘सीडेड’ नसेल, तर सरकारकडून आलेले पैसे बँकेपर्यंत पोहोचू शकत नाहीत.
२. चुकीची माहिती आणि फसवणूक रोखणे
एकाच व्यक्तीने दोनदा लाभ घेऊ नये किंवा मृत व्यक्तीच्या नावावर पैसे जमा होऊ नयेत, यासाठी सरकार वेळोवेळी e-KYC सक्तीची करते. उदा. ‘लाडकी बहीण योजना’ किंवा ‘PM किसान सन्मान निधी’ यामध्ये लाभार्थी जिवंत आणि पात्र आहे की नाही, हे तपासण्यासाठी KYC आवश्यक असते.
३. बँक खाते ‘इन-ॲक्टिव्ह’ होणे
जर तुम्ही दीर्घकाळ बँकेत व्यवहार केला नसेल आणि केवायसी अपडेट केली नसेल, तर बँक तुमचे खाते ‘गोठवू’ (Freeze) शकते. अशा स्थितीत सरकारकडून पैसे पाठवले गेले तरी ते तुमच्या खात्यात जमा होत नाहीत आणि परत जातात.
कोणत्या योजनांवर याचा परिणाम होतो?
- माझी लाडकी बहीण योजना: e-KYC आणि आधार लिंकिंग अनिवार्य. (३१ डिसेंबर २०२५ ही महत्त्वाची मुदत होती).
- PM किसान योजना: शेतकऱ्यांसाठी बायोमेट्रिक किंवा OTP द्वारे e-KYC करणे बंधनकारक आहे.
- गॅस सबसिडी: उज्ज्वला योजना किंवा सामान्य गॅस सबसिडीसाठी केवायसी आवश्यक असते.
- वृद्धापकाळ/संजय गांधी निराधार योजना: पेन्शनसाठी दरवर्षी हयातीचा दाखला आणि केवायसी द्यावे लागते.
पैसे अडकले असल्यास काय करावे?
- १. बँकेत जाऊन चेक करा: तुमचे खाते आधारशी लिंक (Aadhaar Mapping/NPCI Seeding) आहे का याची खात्री करा.
- २. पोर्टलवर स्टेटस तपासा: योजनेच्या अधिकृत वेबसाईटवर (उदा. ladkibahin.maharashtra.gov.in किंवा pmkisan.gov.in) जाऊन तुमचे e-KYC Status तपासा.
- ३. मोबाईल क्रमांक अपडेट ठेवा: आधार कार्डला तुमचा चालू मोबाईल नंबर लिंक असावा, जेणेकरून OTP द्वारे घरी बसून e-KYC करता येईल.
- ४. नाव आणि पत्ता: आधार कार्ड आणि बँक पासबुकवर तुमचे नाव एकसारखे असावे (स्पेलिंग मिस्टेक टाळा).
महत्त्वाची टीप: सध्या लाडकी बहीण योजनेच्या अनेक महिलांचे पैसे तांत्रिक त्रुटी किंवा चुकीच्या पर्यायांच्या निवडीमुळे (e-KYC मधील त्रुटी) रखडले आहेत. अशा महिलांसाठी सरकार आता अंगणवाडी सेविकांमार्फत ‘प्रत्यक्ष पडताळणी’ (Physical Verification) देखील करत आहे.