भारतात रेशन कार्ड (शिधापत्रिका) हे केवळ स्वस्त धान्य मिळवण्याचे साधन राहिले नसून, ते अनेक महत्त्वाच्या सरकारी योजनांचा आधार बनले आहे. अलिकडच्या काळात सरकारने रेशन कार्ड डिजिटल करणे आणि ते आधारशी लिंक करणे (e-KYC) अनिवार्य केले आहे. अशा परिस्थितीत, “जर रेशन कार्ड अपडेट नसेल तर खरोखरच पैसे थांबतात का?” असा प्रश्न अनेकांना पडला आहे. याचे उत्तर ‘हो’ असे आहे.
खालील मुद्द्यांच्या आधारे आपण हे सविस्तर समजून घेऊया.
१. रेशन कार्ड अपडेट का आवश्यक आहे?
सरकारने पारदर्शकता वाढवण्यासाठी आणि बोगस लाभार्थी काढण्यासाठी रेशन कार्डचे e-KYC पूर्ण करणे बंधनकारक केले आहे. जर तुमच्या कुटुंबातील सर्व सदस्यांचे आधार कार्ड रेशन कार्डशी लिंक नसेल किंवा e-KYC अपूर्ण असेल, तर तुमचे रेशन कार्ड ‘निष्क्रिय’ (Inactive) केले जाऊ शकते.
२. कोणत्या योजनांवर याचा परिणाम होतो?
रेशन कार्ड अपडेट नसेल तर प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्षपणे खालील योजनांच्या लाभावर परिणाम होतो:
- थेट रोख लाभ (DBT Schemes): काही राज्यांमध्ये आणि विशिष्ट जिल्ह्यांमध्ये (उदा. महाराष्ट्रातील शेतकरी आत्महत्याग्रस्त जिल्हे) रेशन ऐवजी दरमहा रोख रक्कम खात्यात जमा केली जाते. रेशन कार्ड अपडेट नसल्यास ही रक्कम येणे बंद होऊ शकते.
- लाडकी बहीण योजना: महाराष्ट्रातील ‘माझी लाडकी बहीण’ योजनेसारख्या अनेक योजनांमध्ये रेशन कार्ड हा उत्पन्नाचा किंवा कुटुंबाचा पुरावा म्हणून वापरला जातो. रेशन कार्डवरील माहिती आणि आधारमधील माहिती जुळली नाही तर अर्ज बाद होऊ शकतो किंवा हप्ते थांबू शकतात.
- मोफत धान्य (PMGKAY): केंद्र सरकारची मोफत धान्य योजना केवळ अपडेटेड रेशन कार्डधारकांनाच मिळते.
- आरोग्य योजना: ‘आयुष्मान भारत’ किंवा ‘महात्मा फुले जन आरोग्य’ योजनेसाठी रेशन कार्ड हा महत्त्वाचा निकष असतो.
३. अपडेट न केल्यास होणारे नुकसान
| नुकसान | परिणाम |
| रेशन बंद होणे | दुकानातून मिळणारे गहू, तांदूळ मिळणे थांबते. |
| कार्ड रद्द होणे | सलग ६ महिने धान्य न घेतल्यास किंवा e-KYC न केल्यास कार्ड रद्द होऊ शकते. |
| सरकारी अनुदानास मुकणे | गॅस सबसिडी किंवा इतर डीबीटी योजनांमध्ये अडचणी येतात. |
| नाव वगळले जाणे | कुटुंबातील ज्या सदस्याचे e-KYC झालेले नाही, त्याचे नाव रेशन कार्डमधून कट होऊ शकते. |
४. रेशन कार्ड अपडेट आहे की नाही कसे ओळखावे?
तुमचे रेशन कार्ड अपडेट आहे की नाही हे तपासण्यासाठी तुम्ही खालील गोष्टी करू शकता:
- रेशन दुकानात जा: तुमच्या जवळच्या स्वस्त धान्य दुकानदाराकडे जाऊन ई-पॉस (e-POS) मशीनवर अंगठा लावून कुटुंबातील सर्वांचे केवायसी झाले आहे का ते तपासा.
- ‘Mera Ration’ ॲप: केंद्र सरकारचे हे अधिकृत ॲप डाऊनलोड करून त्यामध्ये आधार सीडिंगची स्थिती (Aadhaar Seeding Status) तपासा.
- अधिकृत वेबसाईट: तुमच्या राज्याच्या अन्न व नागरी पुरवठा विभागाच्या पोर्टलवर जाऊन रेशन कार्ड क्रमांक टाकून स्टेटस चेक करा.
निष्कर्ष
थोडक्यात सांगायचे तर, रेशन कार्ड अपडेट नसेल तर केवळ धान्यच नाही, तर रेशन कार्डाशी संबंधित इतर अनेक आर्थिक लाभांच्या योजनांचे पैसे थांबण्याची दाट शक्यता असते. त्यामुळे, कोणत्याही अडचणी टाळण्यासाठी त्वरित आपल्या रेशन दुकानात जाऊन e-KYC पूर्ण करून घेणे हिताचे ठरेल.
सतत विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
- १. रेशन कार्ड e-KYC करण्यासाठी काही शुल्क द्यावे लागते का?
- नाही, रेशन कार्डचे e-KYC पूर्णपणे मोफत आहे. रेशन दुकानदार यासाठी तुमच्याकडून कोणतेही पैसे घेऊ शकत नाही. जर कोणी पैशांची मागणी केली, तर तुम्ही पुरवठा विभागाकडे तक्रार करू शकता.
- २. कुटुंबातील सर्व सदस्यांना रेशन दुकानात जावे लागेल का?
- हो, रेशन कार्डमध्ये नाव असलेल्या प्रत्येक सदस्याला एकदा रेशन दुकानात जाऊन ई-पॉस (e-POS) मशीनवर आपल्या अंगठ्याचा ठसा (Biometric) द्यावा लागतो. तरच त्या व्यक्तीचे e-KYC पूर्ण होते.
- ३. जर मी बाहेरगावी राहत असेल, तर e-KYC कसे करायचे?
- केंद्र सरकारच्या ‘वन नेशन वन रेशन कार्ड’ धोरणामुळे, तुम्ही देशातील किंवा राज्यातील कोणत्याही रेशन दुकानात जाऊन आपले e-KYC पूर्ण करू शकता. यासाठी मूळ गावी जाण्याची आवश्यकता नाही.
- ४. e-KYC करण्याची शेवटची तारीख काय आहे?
- सरकार वेळोवेळी ही मुदत वाढवत असते, परंतु सध्याच्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार हे काम लवकरात लवकर पूर्ण करणे आवश्यक आहे. मुदत संपल्यास रेशन कार्ड तात्पुरते बंद (Suspend) केले जाऊ शकते.
- ५. आधार कार्डवर नाव वेगळे आणि रेशन कार्डवर वेगळे असेल तर काय करावे?
- अशा परिस्थितीत बायोमेट्रिक जुळण्यास अडचण येऊ शकते. सर्वप्रथम आधार कार्डवरील माहिती दुरुस्त करून घ्या किंवा रेशन कार्डमधील नावात बदल करण्यासाठी तहसील कार्यालयात अर्ज करा. दोन्हीकडील माहिती एकसमान असणे गरजेचे आहे.