बँक खाते Inactive (निष्क्रिय) झाले की अनेकांना धडकी भरते. “माझे कष्टाचे पैसे आता बुडणार का?” किंवा “बँकेने माझे पैसे जप्त केले का?” असे प्रश्न मनात येतात. पण काळजी करू नका, तुमचे पैसे सुरक्षित असतात. बँक खाते निष्क्रिय झाले तरी तुमचे पैसे तुम्हाला नक्कीच परत मिळतात. फक्त त्यासाठी काही सोप्या प्रक्रिया पूर्ण कराव्या लागतात. याबद्दलची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे.
१. खाते ‘Inactive’ किंवा ‘Dormant’ का होते?
आरबीआय (RBI) च्या नियमांनुसार, जर तुम्ही तुमच्या बँक खात्यातून सलग २ वर्षे (२४ महिने) कोणताही व्यवहार (Transactions) केला नाही, तर ते खाते ‘Inactive’ किंवा ‘Dormant’ (सुप्त) श्रेणीत टाकले जाते.
- व्यवहार म्हणजे काय? पैसे काढणे, जमा करणे, चेक देणे, नेट बँकिंग किंवा UPI द्वारे व्यवहार करणे.
- अपवाद: मुदत ठेवींचे (FD) व्याज जमा होणे हे ‘व्यवहार’ मानले जात नाही.
२. पैसे मिळवण्यासाठी काय करावे लागेल?
तुमच्या खात्यात पैसे असतील आणि ते खाते बंद झाले असेल, तर खालील पावले उचला:
अ) बँकेत प्रत्यक्ष भेट द्या
तुम्हाला तुमच्या मूळ शाखेत (Home Branch) जावे लागेल. हे काम ऑनलाइन करणे सध्या अनेक बँकांमध्ये कठीण असते, कारण सुरक्षेच्या कारणास्तव बँक तुमची खातरजमा करू इच्छिते.
ब) पुन्हा KYC प्रक्रिया पूर्ण करा
खाते पुन्हा सुरू करण्यासाठी तुम्हाला नवीन KYC (Know Your Customer) कागदपत्रे द्यावी लागतील. यामध्ये:
- पॅन कार्ड (PAN Card)
- आधार कार्ड (Aadhaar Card)
- पासपोर्ट फोटो
- पत्ता पुरावा
क) अर्ज सादर करा
बँकेत ‘Activation Form’ मिळतो. तो भरून त्यावर तुमची स्वाक्षरी करा. या अर्जासोबत तुमचे खाते पुन्हा सुरू करण्याची विनंती करा.
ड) एक लहान व्यवहार करा
खाते सक्रिय झाल्याचे तपासण्यासाठी बँकेत ५०० किंवा १००० रुपये जमा करा किंवा काढून पहा. यामुळे खाते पुन्हा पूर्णपणे कार्यान्वित होईल.
३. जर खाते १० वर्षांहून अधिक काळ बंद असेल तर?
जर तुमचे खाते १० वर्षे किंवा त्यापेक्षा जास्त काळ निष्क्रिय असेल, तर बँक ते पैसे ‘DEAF’ (Depositor Education and Awareness Fund) कडे वर्ग करते. हा फंड आरबीआयद्वारे सांभाळला जातो.
- तरीही पैसे मिळतात का? हो! १० वर्षांनंतरही तुम्ही तुमच्या बँकेत जाऊन योग्य कागदपत्रे दाखवून व्याजासह तुमचे पैसे परत मिळवू शकता.
४. महत्त्वाच्या गोष्टी लक्षात ठेवा
- दंड (Penalty): आरबीआयच्या नियमांनुसार, खाते सक्रिय करण्यासाठी बँक तुमच्याकडून कोणतेही शुल्क आकारू शकत नाही.
- व्याज (Interest): तुमचे खाते निष्क्रिय असले तरीही, खात्यात असलेल्या रकमेवर ठरलेले व्याज जमा होत राहते.
- खाते सक्रिय ठेवण्यासाठी उपाय: वर्षातून किमान एकदा तरी खात्यातून लहानसा व्यवहार (उदा. १० रुपयांचा रिचार्ज किंवा UPI ट्रान्सफर) करत राहा.
निष्कर्ष: तुमचे बँक खाते निष्क्रिय होणे ही तात्पुरती प्रक्रिया आहे. तुमचे पैसे तुमच्या मालकीचेच आहेत आणि बँक ते हिरावून घेऊ शकत नाही. फक्त एकदा बँकेत जाऊन केवायसी अपडेट करणे हा त्यावरचा सोपा उपाय आहे.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
- १. खाते ‘Inactive’ झाले की त्यात जमा असलेले पैसे गायब होतात का?
- मुळीच नाही. तुमचे पैसे बँकेकडे सुरक्षित असतात. फक्त सुरक्षेच्या कारणास्तव बँक त्यातून व्यवहार करण्यावर तात्पुरती बंदी घालते.
- २. खाते पुन्हा सुरू करण्यासाठी किती खर्च येतो?
- आरबीआयच्या नियमांनुसार, निष्क्रिय खाते पुन्हा सक्रिय करण्यासाठी बँका ग्राहकाकडून कोणतेही शुल्क किंवा दंड आकारू शकत नाही. ही प्रक्रिया पूर्णपणे मोफत आहे.
- ३. खाते सक्रिय होण्यासाठी किती वेळ लागतो?
- तुम्ही केवायसी (KYC) कागदपत्रे आणि अर्ज सादर केल्यानंतर साधारणपणे २४ ते ४८ तासांच्या आत तुमचे खाते पुन्हा सुरू होते.
- ४. निष्क्रिय खात्यावर व्याज मिळणे बंद होते का?
- नाही. तुमचे खाते ‘Inactive’ किंवा ‘Dormant’ असले तरीही, खात्यात असलेल्या शिल्लक रकमेवर बचत खात्याचे जे काही व्याज असेल, ते नियमितपणे जमा होत राहते.
- ५. मी बँकेच्या कोणत्याही शाखेत जाऊन खाते सुरू करू शकतो का?
- शक्यतो तुमच्या ‘होम ब्रँच’ (ज्या शाखेत खाते उघडले आहे) मध्ये जाणे अधिक सोयीचे ठरते. मात्र, आता अनेक बँका इतर शाखांमधूनही ही सुविधा देतात.
- ६. निष्क्रिय खात्यातून मी ऑनलाइन पैसे ट्रान्सफर करू शकतो का?
- नाही. एकदा का खाते ‘Inactive’ झाले की, तुम्ही नेट बँकिंग, मोबाईल बँकिंग किंवा UPI (PhonePe, Google Pay) द्वारे कोणतेही व्यवहार करू शकत नाही. यासाठी आधी बँकेत जाऊन खाते सक्रिय करावे लागते.
- ७. १० वर्षे व्यवहार न झाल्यास पैसे कोणाकडे जातात?
- जर १० वर्षे खात्यात कोणताही व्यवहार झाला नाही, तर तो पैसा आरबीआयच्या ‘DEAF’ (Depositor Education and Awareness Fund) खात्यात वर्ग केला जातो. परंतु, योग्य पुरावे देऊन तुम्ही हा पैसा कधीही परत मिळवू शकता.
- ८. खाते ‘Inactive’ होऊ नये म्हणून काय करावे?
- वर्षातून किमान एकदा किंवा दोनदा खात्यात छोटे व्यवहार करा. जसे की, एटीएममधून पैसे काढणे, कोणाला पैसे पाठवणे किंवा खात्यात पैसे जमा करणे.
- ९. केवायसी (KYC) साठी कोणती कागदपत्रे अनिवार्य आहेत?
- आधार कार्ड, पॅन कार्ड आणि दोन पासपोर्ट आकाराचे फोटो. जर पत्ता बदलला असेल, तर नवीन पत्त्याचा पुरावा (लाईट बिल किंवा रेशन कार्ड) सोबत ठेवावा.
- १०. खाते सक्रिय न करताच मला ते कायमचे बंद करायचे असेल तर पैसे मिळतील का?
- हो. तुम्ही खाते बंद करण्याचा अर्ज देऊ शकता. अशा वेळी बँक तुमचे खाते सक्रिय न करताच, त्यातील सर्व रक्कम रोख स्वरूपात किंवा दुसऱ्या खात्यात ट्रान्सफर करून खाते कायमचे बंद करू शकते.